Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής επιφέρει σημαντικές
προκλήσεις στον στρατιωτικό τομέα.
Τα θανατηφόρα αυτόνομα όπλα (LAWS) αναδεικνύουν ερωτήματα σχετικά με την ηθική, την ευθύνη και την ανθρώπινη εποπτεία. Η διεθνής κοινότητα καλείται να ισορροπήσει μεταξύ τεχνολογικής καινοτομίας και κανόνων του διεθνούς δικαίου.
Η ραγδαία εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και της ρομποτικής έχει επαναφέρει
επιτακτικά στον διεθνή διάλογο το ζήτημα των ορίων της υπεύθυνης στρατιωτικής χρήσης της τεχνολογίας. Παρά τις προοπτικές τεχνολογικής βελτιστοποίησης, η ανάδυση των
Θανατηφόρων Αυτόνομων Οπλικών Συστημάτων (LAWS), τα οποία δύνανται να εντοπίζουν
και να προσβάλλουν στόχους χωρίς άμεση ανθρώπινη παρέμβαση, εγείρει σύνθετα νομικά και ηθικά ζητήματα. Η μετάβαση από τον αυτοματισμό στην πλήρη αυτονομία δεν αποτελεί μια απλή εξέλιξη, αλλά μια τομή που αναδιαμορφώνει το δόγμα του πολέμου.
Προκλήσεις, ηθικά και νομικά διλήμματα
Στο επίκεντρο της προβληματικής βρίσκεται η απουσία ενός καθολικά αποδεκτού ορισμού των LAWS. Στον πυρήνα του, ένα αυτόνομο οπλικό σύστημα κατά την ενεργοποίησή του, είναι ικανό να εντοπίζει στόχους χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Σε αντιδιαστολή με τις προηγούμενες τεχνολογίες, κρίσιμες εργασίες λήψης αποφάσεων μετατοπίζονται από άνθρωπο σε αλγόριθμο.
Αυτή η μετατόπιση, αντανακλά θεμελιώδες αλλαγές ως προς τις δυνατότητες χρήσης βίας,
εντείνοντας την αβεβαιότητα γύρω από ζητήματα ανθρώπινης εποπτείας και επέμβασης, καθώς το πλαίσιο διακυβέρνησής τους δεν είναι ακόμα ξεκάθαρο.
Ο αυτοματισμός επιβάλει σε ένα σύστημα την προβλέψιμη και σταθερή εκτέλεση προγραμματισμένων οδηγιών, ενώ η αυτονομία συνεπάγεται την επεξεργασία δεδομένων και τη λήψη αποφάσεων, με σκοπό την ελάχιστη ή καθόλου ανθρώπινη παρέμβαση, ένα γεγονός το οποίο αποτελεί τον πυρήνα κεντρικής συζήτησης σχετικά με το κανονιστικό πλαίσιο που οφείλει να διέπει τα αυτόματα
οπλικά συστήματα.
Η παρούσα ασάφεια επιτρέπει στα κράτη να ερμηνεύουν την έννοια της
«αυτονομίας» κατά το δοκούν. Καθώς τα στρατιωτικά συστήματα εξαιρούνται από το πεδίο
εφαρμογής του Ευρωπαϊκού Κανονισμού (EU AI Act), εγείρονται σοβαρά ερωτήματα σχετικά με την ευθύνη και τη διεθνή κανονιστική συμμόρφωση, ιδίως όταν λειτουργούν «εκτός κύκλου» (human-off-the-loop), αναδιαμορφώνοντας στρατηγικά το πεδίο της μάχης.
Σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς δεοντολογίας, οι μηχανές θα μπορούσαν θεωρητικά να
συμπεριφέρονται πιο «ανθρώπινα» από τους στρατιώτες, όντας πιο αμερόληπτες και
αξιόπιστες. Ωστόσο, η διεθνής έκκληση για την απαγόρευση των αυτόνομων οπλικών
συστημάτων, αντιτείνει ότι η τεχνολογία στερείται της απαραίτητης ενσυναίσθησης και της
ικανότητας κατανόησης και της λήψης ηθικών αποφάσεων.
Διεθνής διάλογος και γεωπολιτικές προκλήσεις
Η κλασική αρχή του jus ad bellum συγκρούεται με την αβεβαιότητα του jus in bello, καθώς το Διεθνές Δίκαιο επιτάσσει τη διάκριση μεταξύ μαχητών και αμάχων, καθώς και την αρχή της αναλογικότητας. Η μεταφορά αυτών των αξιολογικών κρίσεων σε αλγορίθμους καθίσταται ομιχλώδης, καθιστώντας τον εντοπισμό της ευθύνης για παράπλευρες απώλειες εξαιρετικά δυσχερή. Η εμπειρία από τις πρόσφατες συγκρούσεις σε Γάζα και Ουκρανία καταδεικνύει ότι οι κίνδυνοι αυτοί δεν είναι πλέον θεωρητικοί, αλλά πραγματικοί και επείγοντες, υπογραμμίζοντας ότι η χρήση αυτόνομης βίας μπορεί να καταστήσει το παγκόσμιο περιβάλλον ανασφαλές.
Οι γεωπολιτικές εξελίξεις και ο τεχνολογικός ανταγωνισμός, ιδίως μεταξύ Ηνωμένων
Πολιτειών και Κίνας, επιταχύνουν την επένδυση σε στρατιωτική ΤΝ. Η τεχνολογική υπεροχή
μετατρέπεται σε στρατηγικό πλεονέκτημα, αυξάνοντας την πίεση για ανάπτυξη αυτόνομων
συστημάτων, ενώ η ανθρωποκεντρική Ευρωπαϊκή ΤΝ παραμένει στο επίκεντρο κρίσιμων
αποφάσεων. Καθώς το διεθνές κίνημα για τη ρύθμιση των LAWS προχωρά, οι προσπάθειες
είναι κατακερματισμένες και σε μεγάλο βαθμό μη δεσμευτικές, λόγω γεωπολιτικών διαφωνιών και διαφορετικών εθνικών συμφερόντων.
Συμπεράσματα και προτάσεις
Αν και, τα LAWS αμφισβητούν τις θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, οι διεθνείς πρωτοβουλίες, καταδεικνύουν την επιτακτική ανάγκη μετάβασης από τις θεωρητικές αρχές σε δεσμευτικά μέτρα, ακόμα και την ενδεχόμενη απαγόρευσή τους.
Ίσως, η πρόταση για τη δημιουργία ενός μόνιμου, διεθνούς οργάνου διακυβέρνησης
αποκλειστικά για τα Φονικά Αυτόνομα Οπλικά Συστήματα να αποτελεί τη βέλτιστη λύση. Ένας τέτοιος οργανισμός θα μπορούσε να παρέχει τη δέουσα σαφήνεια και εποπτεία,
διασφαλίζοντας ότι η τεχνολογική πραγματικότητα δεν θα υπερβαίνει την ανθρώπινη
δυνατότητα ελέγχου.
Ένα κρίσιμο πρώτο βήμα προς την αποτελεσματική διακυβέρνηση θα
αποτελούσε επιπλέον, η θεσμοθέτηση εθνικών φορέων επίβλεψης εντός των αμυντικών
τομέων, οι οποίοι θα λειτουργούν ως σύνδεσμοι για μελλοντικές διεθνείς συνεργασίες. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα επιδιώκει να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο, εξισορροπώντας τις ευρωπαϊκές ρυθμίσεις με τη συμμόρφωση στο διεθνές δίκαιο. Εξάλλου, όσο η απόφαση για χρήση βίας παραμένει χωρίς δεσμευτικό κανονιστικό πλαίσιο, η τεχνολογική πρόοδος
κινδυνεύει να καταφέρει πλήγμα στο ίδιο το δίκαιο που υποτίθεται ότι υπηρετεί.
Τελικά, το υφιστάμενο δίκαιο επαρκεί για να περιορίσει τους κινδύνους των θανατηφόρων
αυτόνομων οπλικών συστημάτων; Εξάλλου, όσο η απόφαση για χρήση βίας παραμένει χωρίς δεσμευτικό κανονιστικό πλαίσιο, η τεχνολογική πρόοδος κινδυνεύει να καταφέρει πλήγμα στο ίδιο το δίκαιο που υποτίθεται ότι υπηρετεί.
Ειρήνη Δελλαγραμμάτικα Μπιζμπικη, Υπ. Διδάκτωρ, Πάντειο Πανεπιστήμιο
Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.
στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
